نقش آخوندخراسانی در مشروطه از نگاه آیت الله بهجت در کتاب زمزم عرفان

معنای دقیق علم، از دیدگاه امام علی (ع): به نظر می رسد که باید در مفهوم عالم و مصداق آن، دقت زیادی به خرج داد. مطابق تحلیل استراتژیک امیرالمومنین، برخی در حوزه بدن عالمند، برخی در حوزه قلب عالمند و برخی در حوزه ذهن. اما هیچکدام از اینان در حوزه عقل، عالم نیستند! هیچکدام از اینان حقیقتا عالم نیستند، مگر اینکه توان شناخت وظیفه و عمل به وظیفه (عبودیت) داشته باشند؛ به فرموده امام علی (ع) "ثمرةُ العلم العمل للحیات"؛ یعنی اگر دانش باشد، در مسیر حیات جسم و جان، تلاش می شود. پس اگر مقتضایات حیات دنبال شود، علم هم نیست. بر این اساس تحلیلی استراتژیک از جریان مشروطه و تطبیق آن بر علمایی مشابه آخوند خراسانی، کمک زیادی به ما می کند.

آخوند خراسانی کیست؟ مقدمتا اینکه آیت الله وحید خراسانی یکی از کسانی را که قطعا مجتهد و باسواد می داند، جناب آخوند خراسانی است. آخوند خراسانی زبانزد علما در دقت فهم و تبحر در اصول فقه است، وصفی، که در سطحی نازلتر درباره وحید خراسانی هم صادق است. کتاب کفایة الاصول آخوند خراسانی که بیش از یک قرن از تالیف آن می گذرد، یکی از مهمترنی کتب درسی حوزه علمیه است و بیش از یکصد شرح و حاشیه بر آن نگاشته شده است. برخی شمار شاگردان او را 3000 نفر دانسته اند. اما در حوزه عمل، تلخترین چیزی که مراعات نظیر اسم آخوند خراسانی است، اشتباهات ایشان در جریان مشروطه و صدور حکم محاربه برای مخالفین مشورطه (شیخ فضل الله نوری، سید محمد کاظم یزدی، صاحب عروة الوثقی و ...) است.

وحید خراسانی کیست؟ او یکی از بزرگان باسواد در اصول فقه و دارای حلقه درس خارج پر رونق اصول فقه و از اساتید مبرز در این دانش است. ایشان همچنین، علاقه مند به تبلیغ و دارای یک حلقه تبلیغی خاص خودشان برای ترویج تشیع هستند. البته زوایای زندگی مبارزاتی ایشان چندان برجسته نیست. و شخصیت ایشان به ویژه از زمانی مورد توجه عمومی قرار گرفت که براندازان سبز، تصمیم به سوء استفاده از برخی مواضع ایشان گرفتند؛ شاید وقتی نام ایشان می آید، بیش از هر چیزی این عبارت آیت الله انصاری شیرازی مراعات بی نظیری باشد که خود را نشان می دهد: "بنده خيلي در اين روزها در تشويش هستم كه چرا آقاي وحيد به ديدن آقاي خامنه‌اي نيامده؟ و اين واقعاً يك نقيصه‌اي شده است براي بيت ايشان!

گزارش آیت الله بهجت از مواضع آخوند خراسانی در جریان مشروطه؛ برای روشن شدن ابهامات شخصیت برخی از علمای بزرگ شیعه، بد نیست که تحلیلی بکر و استراتژیک از جریان مشروطه را پی بگیریم و برخی نکات از شخصیت آیت الله آخوند خراسانی و آیت الله وحید خراسانی را بررسی کنیم. در این مقاله، به گزارشی از آیت الله بهجت (ره) درباره مواضع آخوند در مشروطیت اشاره می کنیم و در مقاله دوم، زوایایی از زندگی وحید خراسانی و تحلیلی بسیار پیچیده و استراتژیک از جریان الهام بخش مشروطیت تقدیم می شود.

تایید مشروطیت از سوی آخوند خراسانی به گزارش آیت الله بهجت: "هنگامی که آخوند از پله های اتاق مطالعه شخصی، به پایین می آمد تا به مجلس درس برود –که تمام فکرش در جمع‌آوری درس بود و برای فکر کردن در امر دیگر وقت نداشت- اساسنامه و مرامنامه مشروطیت را به ایشان دادند تا امضا کند. ایشان هم دید قانون اساسی و مجلس قانون گذاری و وکلا و نمایندگان مورد وثوق و منتخب مرد و ...، همه موافق اسلام و دین است و همه احکام و قوانین جاری مملکت، بر طبق قرآن و اسلام و زیر نظر پنج نفر از فقهای طراز اول است، بی درنگ در همان جا امضا کرد[1]! ما این قضایا را می بینیم و می شنویم؛ ولی باز هم مثل این است که ندیده و نشنیده ایم. یک امضا از روی غفلت و اشتباه و یا در اثر فریب خوردن، که از انسان صادر می شود، خدا می داند که چه قدر آثار زیانبار بر آن مترتب می شود! زمزم عرفان، یادنامه فقیه عارف حضرت آیت الله محمد تقی بهجت، محمد محمدی ری شهری، 1389، قم: دارالحدیث، چاپ سوم، صص 192 و 193.

نگاهی به نظر امام خامنه ای درباره ندیدن توطئه بزرگ از سوی علمای بزرگ در مشروطه؛ نماهنگ سخنان امام خامنه ای

آیت الله بهجت: "محرمات، تنها زنا و قمار نیست، گاهی یک امضای بی جا، گناه خیلی بزرگتری است" آیت الله بهجت: "البته محرمات تنها زنا و قمار و شرب خمر نیست. گاهی یک امضای بی‌جا – که مقدمات و زمینه آن را هم دیگران زحمت می کشند و به دست انسان می دهند- موجب از بین رفتن اعراض و نفوس می شود و به مراتب از آن بالاتر است. از ما انتظار نمی رود که گناهانی از قبیل شرب خمر را در خیابان مرتکب شویم؛ چون این کار گذشته از ترس خدا، یک نوع جنون و بی‌عقلی است و لذا از ما صادر نخواهدشد." زمزم عرفان، ص 197.

دقت نظر آخوند خراسانی زبانزد بزرگان بوده است: آیت الله بهجت به نقل از مرحوم آیت الله سید محمود شاهرودی: «به میرزای نایینی گفتم که: "بدایت نظر آخوند، نهایت نظر دیگران است" و ایشان تأیید کردند». زمزم عرفان، ص 195.

بی حرمتی و فشار شاگردان آخوند خراسانی به سید محمد کاظم یزدی برای نوشیدن جام زهر: آیت الله بهجت: «سید محمد کاظم یزدی برای امضای جریان مشروطیت، خیلی تحت فشار بود. برخی از شاگردان آخوند خراسانی، جمعی از شاگردان وی را تحریک کردند که دسته جمعی به منزل سیّد بروند و موافقت او با مشروطیت را بگیرند. پاسخ سید این بود که: "در این کاسه، زهر است و من نمی توانم آن را بخورم!" به او اهانت کردند و گفتند: "اگر به خانه یهودی رفته بودیم، چنین پاسخی را نمی شنیدیم". سجاده او را در نماز جماعت برداشتند و سیّد را خانه نشین کردند. [حتی] صحبت از تبعید ایشان بود.». زمزم عرفان، 196. ضمنا آیت الله بهجت می گوید که یک جلسه درس آخوند هم تعطیل شد؛ جالب اینکه برخی با چماق و بستن همه راهها جز راه خانه سید، همه را به خانه سیّد فرستادند تا جام زهر به او بنوشانند. زمزم عرفان، 196 و 197.

مشروطیت در خدمت انگلیس نه دین: آیت الله بهجت با نقل جریان درخواست انگلیسی ها از میرزا کوچک خان برای پذیرش حکومت بر ایران و امتناع وی، توضیح می دهد که انگلیس سردمدار مدیریت مشروطیت بوده است[2]. ایشان همچنین می گوید: یکی از آقایان می گفت: "بعداز گذشت 20 سال از جریان مشروطه، فهمیدیم که برای انگلیس کار می کنیم، نه به نفع دین." زمزم عرفان، ص199.

پشیمانی سران مشروطه از کرده خویش: آیت الله بهجت: "مرحوم نائینی در اواخر عمر، در مورد دخالت در امر مشروطیت، تأسف می خورد و می گفت: انگور انداختیم که سرکه شود؛ اما شراب شد! زمزم عرفان، ص200.

حکم محاربه برای شیخ فضل الله، سید کاظم یزدی و سایر مخالفین مشروطه، از سوی آخوند و ...: "به عموم ملت ایران حکم خدا را اعلام می‌داریم؛ الیوم بذل جهد در استحکام و استقرار مشروطیت به منزله جهاد در رکاب امام زمان _ ارواحنا فداه_ و سر مویی مخالفت و مسامحه به منزله خذلان و محاربه با آن حضرت _‌صلوات الله و سلامه علیه_ است، أعاذ الله المسلمین من ذلک إن شاء الله! الأحقر عبدالله المازندرانی، الأحقر محمد کاظم الخراسانی، الاأحقر نجل المرحوم الحاج میرزا خلیل" حسین زرگری نژاد، رسائل مشروطیت، چاپ دوم، تهران، 1377، ص447.

نظر آخوند خراسانی درباره شیخ فضل الله نوری [و بالعکس]: آیت الله بهجت فرمودند: "پس از شهادت شیخ فضل الله نوری، میرزای نایینی، ورقه ای با امضای شیخ فضل الله پیش آخوند خراسانی می خواند که در آن نوشته شده بود: "بر کسانی که داخل مشروطه شده اند، باید احکام مرتدّ فطری را جاری کرد."[3] آخوند پس از شنیدن این مطلب می گوید: "من وقتی خبر کشته شدن شیخ فضل الله را شنیدم، متأثر شدم؛ ولی اکنون از تأثرم متأثرم!" زمزم عرفان، صص 344 و 345.

مدیریت پیجیده انگلیسی ها و اشتباهات بزرگ بزرگان شیعه: آیت الله بهجت: "رؤسای مشروطه و حتی روحانیون با نفوذ را یکی پس از دیگری کشتند؛ همان هایی که توسط آنان دیگران را کشته بودند! حتی سیدعبدالله بهبهانی را بدتر از شیخ فضل الله نوری کشتند و همچنین بقیه روحانیون و امثال مرحوم مدرس را بعد از آن کشتند. زمزم عرفان، ص200.

فوت مشکوک آخوند خراسانی: وی در 21 ذی حجه 1329 ق. پس از قصد عزیمت به سوی ایران (برای به سامان رساندن مشروطه و اخراج روس ها از ایران) به طرز مشکوکی درگذشت.

به دجله ریختن[۴] فلسفه سیاسی مشروطیت؛ که مورد تایید و تقریظ آخوند خراسانی هم بود!: آیت الله بهجت: میرزای نائینی به دیدن مرحوم حاج میرزا جواد آقا ملکی تبریزی رفته بود. آقای [امام] خمینی نقل کرد که بالواسطه از کسی شنیده که در این دیدار، آقای ملکی، کتاب تنبه الأمة میرزای نائینی را که روی تاقچه بوده را بر می دارد و بر زمین می زندکه: این کتاب چیست که نوشته اید؟! و میرزای نائینی به گریه می افتد." زمزم عرفان، ص201.

قاتلان علما، با فتوای اهل علم بر سر کار آمدند: آیت الله بهجت: «آری با فتوا گرفتن از اهل علم و علما، بساط مشروطه را به پا کردند، بعد که سر کار آمدند و قدرت را به دست گرفتند، همان ها را مفسد جامعه معرفی کردند.» زمزم عرفان، ص۲۰۵.

عمامه روحانیت را پدرت برداشت! "آقازاده [فرزند آخوند خراسانی] به رضا شاه گفت: عمامه طلبه ها را برندارید. وی پاسخ داد: پدرت [هنگامی که مشروطیت را امضا کرد] عمامه آنها را برداشت." زمزم عرفان، ص 336.

سخنان اخیر آیت الله وحید در فاسد خواندن دستگاه +صدای آن+ صدای امام (ره)

[1] "وقتی ایشان [آخوند خراسانی] می خواست برای تدریس برود و فکرش مشغول مطالب درس بود، هنگامی که از پله‌های منزل، پایین می‌آمد تا به جلسه تدریس برود، ورقه مربوط [به اساسنامه مشروطیت] را به ایشان دادند و او بدون تأمل امضا کرد. زمزم عرفان، 192.

[2] زمزم عرفان، صص 202 و 203.

[3] تحلیل استراتژیک این سخن در مقاله بعدی تقدیم خواهد شد؛.

[4] برخی نقل کرده اند که مرحوم نائینی، از برادر زن خود، میرزا محمود یزدی، که کتاب تنبیه الامه را چاپ کرده بود، خواست تا نسخه های آن را جمعه آوری کند و به رود دجله بیندازد. زمزم عرفان، ص202.

مطالب مرتبط:

1. تحلیل استراتژیک فتنه بزرگتر

2. فتنه بزرگتر1؛ یاران ه. پس از دانشگاه آزاد، حوزه آزاد میزنند

3. فتنه بزرگتر2؛ تحلیل نقص روشی اجتهاد

4. فتنه بزرگتر3؛ برخی لحظات استراتژیک زندگی آیت الله بروجردی

5. فتنه بزرگتر4؛ دفن شهدا در حوزه نه!

6. فتنه بزرگتر5؛ تفاوت شیخ مفیدها و غیرمفیدها

7. آقای رضایی! علما برده نیستند که خرید و فروش شوند! فتنه بزرگتر6

۸. دفترآقای وحید که به زنان سبز نظردارد، وقتی هم به دختران سوخته سازندگی عبیداللهی بدهد